ERKEN İFANIN HUKUKİ NİTELİĞİ

Borcun muacceliyet zamanıyla ifa edilebilirlik zamanı genellikle aynı ana rastlar. Ancak, borçlu ilke olarak borçlanılmış edimi, muaccel olmadan da ifa edebilir. Buna, "borçlunun vaktinden önce ifa yetkisi", "erken ifa yetkisi" denir. Burada borcun ifa edilebilirliği söz konusudur.

TBK. m. 96, borçlunun vaktinden önce ifa yetkisini düzenlemektedir. Gerçekten, sözü geçen maddeye göre, "Sözleşmenin hükümlerinden veya özelliğinden ya da durumun gereğinden tarafların aksini kastettikleri anlaşılmadıkça borçlu, edimini sürenin sona ermesinden önce ifa edebilir." Madde metniiiden de anlaşıldığı gibi, erkenifa, ancak süreli borçlarda söz konusu olur. Buna karşılık süreye bağlanmamış borçlarda, borç doğar doğmaz muaccel olup, ifa edilmek gerektiğinden, erken ifa işin niteliği icabı mümkün değildir. Bu madde ile kanun koyucu, ifa zamanını kural olarak borçlu lehine düzenlemiş bulunmaktadır. Bu nedenle borçlu, kendi lehine konulmuş bir yetkiden vazgeçip, erken ifada bulunabilir196. Alacaklı, erken ifaya yetkili olan borçlunun ifa teklifini reddettiği takdirde, mütemerrit olur. Faizli borçların erken ifa edilmesi halinde, borçlu ifada bulunduğu andan itibaren faiz ödeme borcundan da kurtulur.

Erken ifada bulunan borçlu, daha sonra alacaklıdan, ifa ettiği alacağı tekrar talep edemez. Zira erken ifa edilmiş olsa da borç ifa edildiği sırada mevcut bir borç niteliğinde olup, borçlu borç olmayan bir şeyi ifa etmemiştir.

Erken ifada bulunan borçlu, alacaklıdan bir indirimde bulunmasını isteyemez. Bununla birlikte, taraflar erken ifa halinde borçlu lehine bir indirim yapılacağını kararlaştırmışlar ya da bu yolda bir adet varsa, borçtan belirli bir indirim yapılabilir.

Borcun muacceliyet zamanıyla ifa edilebilirlik zamanı genellikle aynı ana rastlar. Ancak, borçlu ilke olarak borçlanılmış edimi, muaccel olmadan da ifa edebilir. Buna, "borçlunun vaktinden önce ifa yetkisi", "erken ifa yetkisi" denir. Burada borcun ifa edilebilirliği söz konusudur.

İfanın vaktinde yapılması, alacaklı yararına sonuçlar doğuruyorsa, borçlu erken ifada bulunamaz. TBK. m. 96'ya göre erken ifanın yapılamayacağı durumlar şunlardır:

aa) Sözleşme hükümleri ve niteliği:

Taraflar sözleşmede borcun belirli bir vadede ifa edileceğini kararlaştırmışlarsa, borçlu vaktinden önce ifada bulunamaz. Örneğin kesin vadeli sözleşmelerde durum böyledir Sözleşmenin niteliği de erken ifayı engelleyebilir. Faizli ödünç sözleşmelerinde alacaklı sözleşme süresince faiz alacağı elde edeceğinden, borçlunun vaktinden önce yapa

cağı ifayı reddedebilir. Zira böyle bir sözleşmede erken ifa alacaklının aleyhine sonuç doğurur.

bb) Durumun gereği:

Bazı borç ilişkilerinde durumun gereği, somut olayın özelliği de erken ifaya imkan vermeyebilir. Özellikle maddi edimleri içeren borç sözleşmelerinin, örneğin Ekim ayında teslim edilmesi kararlaştırılan kö­mür veya odunun, borçlu tarafından Haziran ayında ifasının teklif edilmesi, alacaklı aleyhine sonuç doğurur. Zira alacaklının bu gibi edimleri vaktinden önce teslim alması, bunları depolamasını, muhafaza etmesini gerektirir ki, alacaklı o anda böyle bir yere sahip olmayabilir, kiralamak zorunda kalabilir.

cc) Kanun hükümleri:

Bazı kanun hükümleri alacaklıya, erken ifayı red hakkı verebilir. Nitekim alacaklının, poliçe alacağını borçlunun vaktinden önce ifa etmek istemesi halinde bunu red hakkı vardır.

Bazı istisnai hallerde ise borçlunun kararlaştırılan süreden önce ifa etmesi mümkün olmamakla birlikte, alacaklının böyle bir borcun ifasını borçludan talep etmesi mümkündür. Nitekim TBK. m. 564'te durum böyledir. Sözü geçen maddeye göre süreli saklama sözleşmesinde bir süre belirlenmiş olsa bile, saklatan bu şeyi her zaman geri isteyebilir.

TBK. m. 565/I ise, eşyayı saklayanın, bazı istisnalar dışında belirlenmiş olan sürenin sona ermesinden önce saklananı geri veremeyeceğini öngörmektedir.